Türkiye'de Basınç ve Rüzgârlar


#1
KPSS Coğrafya -
TÜRKİYE’NİN İKLİM ELEMANLARI

B. TÜRKİYE’DE BASINÇ VE RÜZGÂRLAR


Türkiye’de farklı dönemlerde etkili olan basınç merkezleri ve rüzgârlar sıcaklığın dağılışına etki etmektedir. Türkiye coğrafi konumu nedeniyle kutupsal, tropikal hava kütlelerinin ve gezici basınç merkezlerinin etkisi altında kalmaktadır.

Türkiye’yi etkileyen basınç merkezleri ve etkileri şunlardır:

Sibirya Termik Yüksek Basınç Merkezi: Sibirya üzerinde oluşan bu basınç merkezi ülkemizde kış mevsiminde etkili olmaktadır. Türkiye’de etkili olduğu dönemde iç bölgelerde kış mevsimi çok sert ve az yağışlı geçmektedir.

Asor Dinamik Yüksek Basınç Merkezi: 30o Kuzey enlemlerinde yer alan Asor adaları çevresinde oluşur. Bütün yıl boyunca etkili olan bu basınç merkezi yaz mevsiminde daha fazla etkili olmaktadır. Etkili olduğu dönemle yazlar kurak ve sıcak geçer.

İzlanda Dinamik Alçak Basınç Merkezi: 60o Kuzey enlemlerinde yer alan İzlanda çevresinde oluşur. Bütün yıl boyunca etkili olan bu basınç merkezi kış mevsiminde daha fazla etkili olmaktadır. Sibirya termik yüksek basınç merkezinin etkisinin zayıfladığı dönemlerde Türkiye’de hava sıcaklığının yükselmesine ve yağışlara neden olur.

Basra termik Alçak basınç Merkezi: Basra Körfezi çevresinde oluşan bu basınç merkezi Türkiye’de yazın etkili olur. Başta güneydoğu olmak üzere Türkiye’de sıcak ve kurak bir havasının yaşanmasına neden olur.

a) Günlük Rüzgârlar

Bu rüzgârlar kara ve deniz ile alçak ve yüksek yerlerin gün içerisinde farklı ısınıp soğumalarına bağlı olarak oluşur. Bu rüzgârların etki alanları dar ve esme süreleri kısadır. Bu rüzgârlara meltem rüzgârları da denir.

Deniz ve Kara Meltemleri: Deniz ve karanın gün içerisinde farklı ısınması ile oluşan basınç merkezlerine bağlı olarak oluşur. Akdeniz ve Ege kıyılarında yazın görülürler.

Gündüz karalar denizlere göre daha çabuk ısınır ve alçak basınç alanı haline gelir. Denizler ise geç ısındığı için karaya göre daha serindir ve yüksek basınç alanıdır. Bu nedenle rüzgâr denizden karaya doğru eser. Oluşan bu rüzgâra deniz meltemi denir.

İzmir çevresinde deniz meltemine imbat adı verilir.
Gece karalar denizlere göre daha çabuk soğur ve yüksek basınç alanı haline gelir. Denizler ise daha geç soğuduğu için karaya göre daha sıcaktır ve alçak basınç alanıdır. Bu nedenle rüzgâr karadan denize doğru eser. Oluşan bu rüzgâra kara meltemi denir.

Dağ ve Vadi Meltemleri: Dağ ve vadilerin gün içerisinde farklı ısınması ile oluşan basınç merkezlerine bağlı olarak oluşur. Uludağ, Erciyes, Nemrut ve Ağrı Dağı’nda bu tür meltem rüzgârları görülür.

Gündüz yüksek yerler çabuk ısınır ve alçak basınç alanı haline gelir. Çukur yerler ise daha soğuktur ve yüksek basınç alanıdır. Bu nedenle rüzgâr vadilerden dağın yamacına doğru eser. Oluşan bu rüzgâra vadi meltemi denir.

Gece yüksek yerler daha çabuk soğur ve yüksek basınç alanı haline gelir. Alçak yerler ise daha geç soğur ve alçak basınç alanıdır. Bu nedenle rüzgâr dağlardan vadilere doğru eser. Oluşan bu rüzgâra dağ meltemi denir.

b) Yerel Rüzgârlar

Türkiye’yi etkileyen basınç merkezleri ve topoğrafik şartlara bağlı olarak oluşan rüzgârladır. Türkiye’ye kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı azaltır, güneyden esenler ise yükseltir. (Enlem etkisi.)

Karayel: Kuzeybatıdan esen soğuk yerel rüzgârdır. Kış mevsiminde etkili olan bu rüzgâr sıcaklığı azaltarak kar yağışına neden olur.

Yıldız: Kuzeyden esen soğuk yerel rüzgârdır. Karadeniz ve Marmara bölgelerinde etkili olur. Kışın yağışlara neden olur.

Poyraz: Kuzeydoğudan esen soğuk yerel rüzgârdır. Yaz mevsiminde serin eser. Kış mevsiminde ise şiddetli soğuklara ve kar yağışına neden olur.

Samyeli (Keşişleme): Güney ve güneydoğudan esen sıcak ve kuru yerel rüzgârdır. Sıcaklığı artırarak tarım ürünlerinin erken olgunlaşmasına neden olur.

Kıble: Güneyden esen sıcak yerel rüzgârdır. Denizden aldığı nemle Akdeniz kıyılarında yamaç yağışlarına neden olur. İç bölgelerde ise sıcak ve kuru olarak eser.

Lodos: Güneybatıdan esen sıcak ve nemli yerel rüzgârdır. Kış mevsiminde ani kar erimelerine neden olur. Akdeniz, Ege ve Marmara’da etkili olur.

Etezyen: Trakya’dan Ege denizine Eylül’den Mart’a kadar kuzeyden esen soğuk rüzgârdır.

Föhn Rüzgârı: Bir dağ yamacı boyunca yükselen nemli hava kütlesi her 200 m.’de 1 oC sıcaklık kaybeder. Yükseldikçe içindeki nemin önemli bir kısmını da kaybeden nemli hava kütlesi kuru bir özellik kazanır. Dağın diğer yamacında alçalan kuru havanın her 100 m.’de 1 oC ısınarak sıcak ve kuru bir özellik kazanmasıyla oluşan rüzgârlardır. Föhn rüzgârı Türkiye’de Batı Toros ve Doğu Karadeniz Dağları’nda görülür.

Föhn rüzgârının etkileri:

• Föhn rüzgarları etkili oldukları yerlerde sıcaklığı artırarak kurutucu etki yapar.
• Kışın karların erimesine yol açarak çığ ve sel baskınlarına neden olur.
• Tarım ürünlerinin erken olgunlaşmasına neden olur.
• Havayı kuruttuğu için bazı bitkilerin kurumasına yol açar.
• Doğu Karadeniz kıyılarında kivi, turunçgil ve zeytin ağaçlarının yetişmesinde föhn rüzgârının etkisi vardır.
 


Reklamlar

Facebook

Üst